Saga rúnanna

Rúnir eru um 2000 ára gamalt letur sem rekja má til germanskra þjóðflokka í Austur- og Mið-Evrópu. Líklega hefur það þróast út frá grískum, etrúskum og rómönskum letrum og e.t.v. fleiri leturgerðum. Síðar breiddust þær út til Norður-Evrópu, Norðurlanda, Bretlandseyja og Íslands. Notkun rúnaleturs var viðhöfð á norðlægum slóðum á miðöldum og langt fram eftir öldum. Kristni og aðrir menningarstraumar ollu því að latnesks letur varð ráðandi en þekking á notkun rúnanna varðveittist vel fram á 17. öld. Þá hafði galdraofsóknum og fordæmingum kirkjuvaldsins nánast tekist að útrýma þeim. Ekki eru til handrit eða bækur skrifaðar eingöngu með rúnaletri enda virðist það lítið eða ekkert hafa verið notað til ritunar lengri texta. Ævafornar rúnir hafa fundist á bautasteinum og þær voru notaðar til að merkja vopn og aðra muni. Einnig voru ljóðmæli skráð með rúnum til forna. Beinar línur og lögun sýnir að þær voru upphaflega ristar í tré eða höggnar í stein frekar en til að skrifa með í hefðbundnum skilningi. Til eru nokkrar gerðir rúnaleturs þar sem fjöldi tákna og gerð er mismunandi en á þessari vefsíðu er fjallað um “gamla norræna” rúnastafrófið sem inniheldur 24 tákn. Það er kennt við 6 fyrstu stafina og kallað FUÞARK.

Hvernig tengjast rúnir galdri og spádómum?

Líta má á það sem galdur að geta komið upplýsingum milli manna með einföldum táknum og skila sögnum og kvæðum nokkurn veginn óbrengluðum milli kynslóða. Í augum miðaldafólks sem bjó við fáfræði og ólæsi var þetta bæði stórkostlegt og dularfullt og þekking þeirra sem lesið gátu rúnirnar lyfti þeim á stall og veitti ákveðið vald.
Síðar tengdust rúnir ásatrú sterkum böndum enda birtust þær Óðni þegar hann hékk níu dægur á Aski Yggdrasils án matar og drykkjar. Hann kenndi Freyju merkingu rúnanna en í staðinn kenndi hún honum seið. Heimdallur færði þær síðan íbúum Miðgarðs. Óðinn er m.a. guð visku og skáldskapar, galdra og spádóma og því tengjast rúnirnar þessum þáttum sterkum böndum.
Fundist hafa gamlar rúnaristur sem tengjast galdri en fáar áreiðanlegar heimildir eru til um notkun þeirra við spádóma. Því er í raun ekki hægt að segja að ein aðferð sé annarri réttari og í raun er hverjum frjálst að þróa sína eigin aðferð og túlkun. Eins er ekkert sem bannar það að þróa sínar eigin rúnagaldra. Minnt skal þó á að fara að öllu með gát og forðast að vekja fólki falsvonir og koma róti á huga þeirra sem eru viðkvæmir.

Eðli rúna

Hver rún hefur hljóðtákn líkt og hið latneska stafróf sem notast er við í dag. Þær hafa þó dýpri merkingu og tengjast fyrirbærum goðheimsins, náttúrunni og mannlegu eðli. Í spádómum og galdri getur staða þeirra í spálögn eða á rúnaborði skipt miklu máli og eins afstaða á milli þeirra. Afstaða rúna gagnvart spyrjenda eða spáenda, þ.e. hvort rún snýr rétt, á hvolfi eða jafnvel hlið getur líka orðið túlkunaratriði. Þetta býður uppá mikinn fjölbreytileka og flóknar útfærslur. Á þessari vefsíðu má finna umfjöllun um heiti og merkingu rúna og um rúnaspár en þar er staðsetning í lögn eða á borði látin ráða mestu en afstaðan látin liggja milli hluta. Þess má líka geta að í sumum ritum hefur rúnunum verið skipt niður í þrjár ættir sem hver inniheldur átta rúnir. Þær eru ætt Freys og Freyju (Fé-Vend), ætt Heimdalls (Hagl-Sunna) og ætt Týs (Týr-Óðal). Ekki er ljóst hver uppruni þessarar skiptingar er né hversu mikla merkingu hún hefur í spádómum eða galdri. Þegar heildarmynd spálagnar er skoðuð er þó ágætt að hafa í huga að: a) Freyr og Freyja eru táknmyndir kynþokka, frjósemi og sköpunar, b) Heimdallur er nokkurs konar landamæravörður á mörkum Ásgarðs og Miðgarðs og getur staðið fyrir ábyrgð og traust, c) Týr er guð herkænsku, skipulags og réttlætis. Hann er hugrakkur leiðtogi sem fórnaði hendinni fyrir öryggi samfélagsins.
Forlagatrú var nokkuð einkennandi fyrir ásatrú til forna. Það átti reyndar við um fleiri trúarbrögð og gerir enn. Víkingarnir trúðu því að forlaganornirnar Urður, Verðandi og Skuld spynnu þeim örlög og menn höfðu mismikla gæfu til að bera. Samt var örlögunum storkað og flest hugsandi fólk trúir því að það hafi sjálft mikið um það að segja hvernig líf þess þróast. Hver er sinnar gæfu smiður. Í eðli sínu fela spádómar í sér örlagatrú en það á þó ekki algjörlega við um rúnaspádóma. Sé rúnunum rétt beitt fá þær fólk til að hugleiða þætti í umhverfi sínu og eðli og hvernig það geti haft áhrif á þá. Rúnirnar gefa sjaldan hnitmiðuð svör um nánustu framtíð en þær ljúga aldrei. Örlaganornirnar spinna sinn örlagavef en við látum þeim hráefnið í té.

---